Ετικέτα: Κινηματογράφος

του Βασίλη Γεωργιάδη σε σενάριο του Ιάκωβου Καμπανέλλη

του Κώστα Λάβδα

Η έβδομη ημέρα της δημιουργίας σε σκηνοθεσία του Βασίλη Γεωργιάδη, εμφανίστηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες τον Ιανουάριο του 1967.Το σενάριο είναι του Ιάκωβου Καμπανέλλη, ο οποίος διασκεύασε το ομώνυμο δικό του θεατρικό έργο του 1955[1]. Γραμμένο όταν το πένθος της μεταπολεμικής εμφύλιας συμπλοκής είναι ακόμη νωπό, οι δυνατότητες για δράση είναι ακόμη περιορισμένες, η δυναμική όμως των εξελίξεων φαντάζει απεριόριστη. Η σύγκρουση μεταξύ του βιούμενου και του εν δυνάμει να βιωθεί, προκαλεί στη μερίδα των λιγότερο προνομιούχων νέων, την πληγή της ματαίωσης και την αίσθηση των εξόριστων στον τόπο τους, όταν η εποχή μοιάζει να τους προσπερνά, τοποθετώντας τους σε μια θέση πολύ διαφορετική απ’ αυτή των ονείρων τους.

Το έργο αναπτύσσεται γύρω από τον κεντρικό ήρωα, τον Αλέκο, ο οποίος γυρνώντας από φαντάρος αντιδρά στην ιδέα να ακολουθήσει την ταπεινή διαδρομή της ζωής του πατέρα του. Επηρεασμένος από το γενικότερο αναπτυξιακό πνεύμα της εποχής φαντασιώνεται έναν εαυτό που εντάσσεται σε αυτήν ηγετικά. Η φιλοδοξία του όμως αυτή προσκρούει στην πραγματικότητα της έλλειψης κατάρτισης. Απέναντι στην οικονομική εξαθλίωση, που προκύπτει από την ανεργία (καθώς αρνείται να κάνει δουλειές που θεωρεί κατώτερες των υποτιθέμενων ικανοτήτων του), καταφεύγει σε έναν πλαστό κόσμο ψεμάτων, στο χτίσιμο του οποίου συνέτεινε αποφασιστικά και η γυναίκα του. Αυτή η ψεύτικη κατασκευή καταρρέει, όταν λαμβάνει χώρα η έξωσή τους από το σπίτι τους, εξαιτίας της πολύμηνης αδυναμίας πληρωμής του ενοικίου. Τότε ο Αλέκος αναλαμβάνει την ευθύνη της πραγματικότητας, πιάνοντας δουλειά ως οικοδόμος. Ωστόσο, μια στιγμή ρεμβασμού, γέννημα της εσωτερικής του διελκυστίνδας ανάμεσα στη νέα του συμβιβασμένη συνθήκη και στα ταπεινωμένα όνειρά του, θα αποβεί μοιραία.

Σύνδεση του έργου με σημερινές κοινωνικές συνθήκες κι αντιλήψεις

Η έβδομη ημέρα της δημιουργίας επιχειρεί να χαρτογραφήσει μια εποχή και να σκιαγραφήσει τις αγωνίες και τα αδιέξοδα μιας γενιάς που επιθυμεί να λάβει μέρος δημιουργικά σ’ αυτό τον πυρετό προόδου και ανάπτυξης που ακολούθησε μεταπολεμικά. Η πρόσβαση της γενιάς αυτής μέσω του ραδιοφώνου, αλλά και του κινηματογράφου στην πληροφορία αυτού του δημιουργικού αναβρασμού, δυναμιτίζει την επιθυμία μετοχής σε αυτόν. Στις περισσότερες όμως των περιπτώσεων και ειδικά σε χώρες μικρές σαν την Ελλάδα, η πραγματικότητα δεν είναι ικανή να στηρίξει την πραγμάτωση αυτής της επιθυμίας[2]. Η μετέωρη επιθυμία βρίσκει διέξοδο μετουσιωμένη σε βία ή σε κατάθλιψη. Ο άνθρωπος και ειδικά ο νέος βιώνει μια αδυναμία άντλησης ικανοποίησης από τη ζωή, εφόσον αυτή λόγω της καπιταλιστοποίησης της κοινωνίας έχει καταντήσει καταναλωτικό είδος ή λάφυρο. Η ψυχική αυτή κατάσταση περιγράφεται χαρακτηριστικά στο μνημειώδες τραγούδι των Rolling Stones Ι can’t get no satisfaction.

Ένα άλλο τραγούδι των τελών της δεκαετίας του ’60 έρχεται και συνδέει αυτό το αίσθημα του ανικανοποίητου με το σήμερα. Οι King Crimson τραγουδούν προφητικά στο πρώτο τραγούδι του άλμπουμ τους In the court of the Crimson King, για τον 21^st Century schizoid man. Ο σχιζοειδής άνθρωπος του 21^ου αιώνα γεννήθηκε τη δεκαετία του ’60, πάνω στα συντρίμμια της αυλής, και είναι αυτός που μετέχει δύο πραγματικοτήτων. Η μία είναι αυτή που ορίζεται από την ρεαλιστική συνθήκη του εκάστοτε τόπου, χρόνου και προσώπων. Η άλλη είναι η σκηνοθετημένη από τον ίδιο, ζωή του προφίλ του στον εικονικό κόσμο των κοινωνικών δικτύων. Ο καπιταλισμός ως τρόπος ύπαρξης και νόησης του κόσμου θέτει ως κριτήριο ελευθερίας τη δυνατότητα πρόσβασης στην πολλαπλή επιλογή. Όπως περίτρανα αποδείχτηκε ήδη από τη δεκαετία του ’60 και πολύ εναργώς σκιαγραφείται στην Έβδομη ημέρα της δημιουργίας, η όντως πρόσβαση στην επιλογή, παρόλο που διαλαλείται ως κεκτημένο δικαίωμα και εν εκ των ουκ άνευ προνομίων, στην πραγματικότητα είναι μια χίμαιρα ή ένα “καρότο” για τους πολλούς. Οπότε στον 21^ο αιώνα ο καπιταλισμός καταφέρνει να “δώσει λύση” σε αυτό το έλλειμά του και να “πραγματώσει” τον “εκδημοκρατισμό” αυτής της υπεσχεμένης πρόσβασης. Και το κάνει στον εικονικό κόσμο του διαδικτύου. Η κοινωνία του θεάματος εισβάλλει στην πραγματική ζωή και με όχημά της τη ναρκισσιστική μας ανωριμότητα, γιγαντώνει έτι περισσότερο την επιθυμία και αξιώνει συνειδησιακή pax romana.

Η σχιζοειδής αυτή κατάσταση καλλιεργεί μία αναπηρία όσον αφορά στην ευχαριστιακή θέαση τη ζωής που δεν προϋποθέτει την άντληση ικανοποίησης αλλά την υπεύθυνη κοινωνικά μετοχή στην χαρά του Άλλου. Ο κάθε άλλος πλέον, ως -όχι και πολύ διαφορετικές- προβολές του εγώ, θεσπίζουν μία σύναξη αυτισμών, ανίκανης να παραγάγει όντως κοινωνία. Η μετανάστευση των νέων και τότε και τώρα στις χώρες του Α΄ Κόσμου υποδαυλιζόμενη από ένα καλά μεταμφιεσμένο σύνδρομο της Στοκχόλμης, εμφορείται από το νόστο για μια πατρίδα που δεν υπήρξε ποτέ και ούτε θα υπάρξει. Όλο κι όλο αυτό που υπάρχει είναι αυτό που είναι κι αν απαντηθεί φιλότιμα το ερώτημα «-το τίποτα είναι κάτι;», τότε θα υπάρξει μια αρκετά στέρεα (τουλάχιστον τίμια) βάση για να αρθρώσει κανείς ανερυθρίαστα: -επιθυμώ.

---

[1] Γ. Σολδάτος, σ. 69.

[2] Ι. Καμπανέλλης, σ. 17.

του Κωνσταντίνου Μπλάθρα

«Ο Βέγγος προέρχεται από μία παράδοση στην οποία ο κωμικός αναλαμβάνει τα κοινά βάρη, παθαίνει, με σκοπό να μάθει ο θεατής, να ταυτιστεί μαζί του κι ύστερα να λυτρωθεί», έγραψε κάποτε γι’ αυτόν ο Χρήστος Βακαλόπουλος. Ο Θανάσης Βέγγος, που λύτρωσε πολλούς από τα βάσανα, μάς άφησε χρόνους στις 3 του Μάη κι η φτώχεια μας έγινε πιότερο αβάσταχτη.
Στον φούρνο της γειτονιάς σε μια φωτογραφία ο Βέγγος, μουτζουρωμένος απ’ τη δουλειά, κρατά ένα μεγάλο καρβέλι, έτοιμος να το κόψει και γύρω του η οικογένεια, μισή ντουζίνα πεινασμένα στόματα.

Δεν ξέρω από ποια ταινία είναι αλλά δεν έχω δει κι άλλη καλύτερη εικόνα του τρόπου μας. Φαμελίτης ο Θανάσης, τρεχάτος, φιλότιμος κι ίσως γι’ αυτό πάντα πεινασμένος, είναι το ιδεόγραμμα της μεταπολεμικής Ελλάδας, η οποία έχει ξεψυχήσει πολύ πριν αφήσει την τελευταία του πνοή ο κατ’ εξοχήν πρωταγωνιστής της. Εάν η Ελλάδα συνάντησε τον κινηματογράφο, κάπου εκεί στη δεκαετία του 1960, ο Βέγγος ήτανε ο πρεσβευτής της σ’ αυτή τη νέα τέχνη. Πρεσβευτής μας στη κινηματογραφική κωμωδία αλλά και κατεδαφιστής της. Τίποτα δεν έμεινε στη θέση του μετά την επέλασή του: το σενάριο καταργήθηκε, ο ρόλος το ίδιο. Παντού και πάντα ο γνώριμος σε όλους Θανάσης, που μπουκάρει στο πανί σέρνοντας μαζί του όλη τη σκευή του Καραγκιόζη: τη λάμπα, τον τενεκέ που κάνει θόρυβο, τα Κολλητήρια, τον Αγά και τον Χατζηαβάτη –πόσες σφαλιάρες δεν έχει φάει ο κινηματογραφικός του φίλος Αντώνης Παπαδόπουλος;– δίνοντας έργα ποικιλιών και μπολιάζοντας τη νέα, βιομηχανική τέχνη με όλη την παράδοση τού κωμικού που βαστάει από τον Αριστοφάνη.
Ό,τι και να πούμε για τον Θανάση Βέγγο είναι λίγο αλλά, ευτυχώς, όλοι έχουν κάτι να πουν γι’ αυτόν. Πάει καιρός, από τα πρώτα τεύχη του περιοδικού μας, που κουβεντιάζαμε για ένα αφιέρωμα στην τέχνη του. Δύσκολο όμως να τον χωρέσεις σ’ ένα αφιέρωμα, δύσκολο και για τους γραφιάδες ν’ αποτιμήσουν τον κωμικό που ο κόσμος όλος τον έχει κρυφό καμάρι, κι έτσι όλο σε αναβολή το πηγαίναμε. Τώρα που έφυγε εκείνος ίσως το πράγμα ευκολύνει αλλά και πάλι πώς να μετρηθείς μαζί του;
Το Πάσχα έπαιζε η τηλεόραση την ταινία του Ένα ασύλληπτο κορόιδο (1969) σε σκηνοθεσία δική του με τη φίρμα «Θ-Β ταινίες γέλιου». Εδώ ο Θανάσης τρέχοντας από το κουρείο του στο μπαλκόνι της κυρα-Παναγούλας, για την υπεράσπιση του ερωτευμένου Πασχάλη και στο αρχοντικό του Χαρούπογλου (Δ. Παπαγιαννόπουλος), ερωτευμένος ο ίδιος με τη μοναχοκόρη του (Ν. Κατσέλη), δίνει την πιο επίκαιρη παραβολή για τη σύγχρονη Ελλάδα. Οι Γερμανοί ξανάρχονται όχι σαν κατακτητές αλλά σαν τουρίστες-επενδυτές στην αυλή του Θανάση. Οπωσδήποτε κάποιο λάκο έχει η φάβα, και εδώ ο λάκος της αυλής κρύβει το θησαυρό που αγνοεί ο περί άλλα μεριμνών και τυρβάζων Έλληνας κουρέας. Στο τέλος, μέσα σ’ ένα πανδαιμόνιο, ο Θανάσης και η γείτονες αρπάζουν μέσα από τα χέρια των Γερμανών και των συνεργατών τους το θησαυρό. Αυτά, φυσικά, δε γίνονται μόνο στις ταινίες και αν θέλετε να καταλάβετε τι γίνεται σήμερα με το «Μνημόνιο», δείτε τον Βέγγο επί της οθόνης.
Ο Θανάσης είναι ο καλός μας άνθρωπος αλλά δεν είναι κι εύκολο κανείς να του παραβγεί, ούτε να τον καταλάβει. Δηλαδή ο κοσμάκης μια χαρά τον κατάλαβε, αλλά η διανόηση, εκτός εξαιρέσεων, δεν ασχολήθηκε μαζί του ή τον είδε γραφικά. Και οι διανοούμενοι σκηνοθέτες θέλησαν να τον σταματήσουν να τρέχει. Θυμηθείτε την ιεροσυλία του Θ. Αγγελόπουλου στο Βλέμμα του Οδυσσέα (1995). Ο ταξιτζής της ταινίας μπορεί να είναι ένας ξιπασμένος αριστερός, ο Βέγγος πάντως δεν είναι. Ούτε ο οικολόγος-δολοφόνος θηροφύλακας στο Όλα είναι δρόμος (1998) του Π. Βούλγαρη. Καλόβολος και φιλότιμος ο Θανάσης δεν αρνήθηκε ποτέ τις υπηρεσίες του μέχρι και σε πολύ κατώτερα της αξίας του τηλεοπτικά προϊόντα. Ευτυχώς που είχε από δίπλα τον Ντίνο Κατσουρίδη που του έδωσε τον πιο συγκλονιστικό ρόλο της καριέρας του σ’ εκείνο το Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση; που του χάρισε το βραβείο στη Θεσσαλονίκη το 1971. Ο Γιώργος Λαζαρίδης έγραψε γι’ αυτόν μερικές από τις καλύτερες κωμωδίες του και ο Πάνος Γλυκοφρύδης τον σκηνοθέτησε σε αρκετές. Όσο για τον συστρατιώτη του Νίκο Κούνδουρο, ο κινηματογράφος μας τού οφείλει, εκτός των άλλων, την ανακάλυψη αυτού του γιγάντιου κωμικού.
Τώρα, ο καλός μας άνθρωπος θα περιμένει δικαιωματικά την κατάταξή του ανάμεσα στους αγίους του σύγχρονου πολιτισμού μας. Γιατί αν ο Παπαδιαμάντης γεννιόταν στο Φάληρο το 1927 του Βέγγου μπορεί νά ’μοιαζε.