της Λιλής Μαρτίνου
Από τους πίνακες του Εντ Χόπερ που απεικόνιζε ιδανικά μοναχικούς πότες και αποξενωμένους ανθρώπους στον αστικό ιστό, έως τα 100 χρόνια μοναξιάς του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες που εξερευνά την έννοια της μοναξιάς σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, αλλά και τον πεσιμισμό του Καρυωτάκη που μιλά για τη μοναξιά της ρουτίνας και του καθωσπρεπισμού ή τον Καβάφη που προσεγγίζει πιο υπαρξιακά μια τόσο ανθρώπινη κατάσταση, η μοναξιά δεν αποτελεί απλώς μία «μούσα» της Τέχνης, αλλά και ένα μεγάλο ρεαλιστικό κοινωνικό πρόβλημα που εξαπλώνεται με μορφή επιδημίας και καταλήγει σε οικονομική εκμετάλλευση και κέρδος για τους ισχυρούς του πλούτου.
Ο κόσμος θα έχει γα..θεί πέρα για πέρα την ημέρα που οι άνθρωποι θα ταξιδεύουν στην πρώτη θέση και η λογοτεχνία στο βαγόνι με τα εμπορεύματα. Είχε φύγει μακριά της, προσπαθώντας να την βγάλει από το μυαλό του, όχι μόνο με την απόσταση, αλλά και με μια απερίσκεπτη ορμή, που οι σύντροφοι του έπαιρναν για τόλμη. Αλλά όσο περισσότερο βούταγε την εικόνα της στη λάσπη του πολέμου τόσο περισσότερο ο πόλεμος έμοιαζε με την Αμαράντα.
Έτσι,είχε βασανιστεί στην εξορία, ψάχνοντας να βρει τρόπο να τη σκοτώσει με τον ίδιο το θάνατό του. Έσκαψε τόσο βαθιά στα αισθήματα του και αναζητώντας το συμφέρον, συνάντησε τον έρωτα, γιατί προσπαθώντας να την κάνει να τον αγαπήσει, κατέληξε να την αγαπήσει αυτός.
Τη συνάντησε στην εικόνα που πλημμύριζε την ίδια την τρομερή του μοναξιά. Μετά από τόσα χρόνια θάνατο, ήταν τόση η λαχτάρα για τους ζωντανούς, τόσο πιεστική η ανάγκη για συντροφιά, τόσο τρομακτική η προσέγγιση σε εκείνον τον άλλο θάνατο που υπάρχει μέσα στο θάνατο, που ο Προυδένσιο Αγκιλάρ είχε φτάσει να αγαπήσει τον χειρότερο εχθρό του.
(Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκεζ, 100 χρόνια μοναξιάς)
Το ήξερες ότι η μοναξιά σου, αυτές οι στιγμές που μετράς με ατελείωτο κενό μέσα στην ψυχή σου, για κάποιους άλλους μεταφράζεται σε κέρδη και πλουτισμό; Αυτό που βιώνεις ως άδειες ώρες και ψυχική φθορά, κάπου αλλού γίνεται εκατομμύρια δολάρια και ευρώ: σε εφαρμογές γνωριμιών, ρομπότ συντροφιάς και τεχνητούς φίλους που υπόσχονται να γεμίσουν τα «σκοτάδια» σου, αλλά και στη φαρμακοβιομηχανία που δημιουργεί υποκατάσταση «ευτυχίας» για να μην αντιλαμβάνεσαι και συνειδητοποιείς τη θλίψη σου και τη μοναξιά σου.
Η μοναξιά για δεκαετίες θεωρούταν προσωπικό πρόβλημα, πλέον όμως αναγνωρίζεται ως κρίση δημόσιας υγείας – και ταυτόχρονα ως νέο οικονομικό πεδίο εκμετάλλευσης. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η κοινωνική απομόνωση και η έλλειψη σχέσεων ευθύνονται για 871.000 πρόωρους θανάτους ετησίως παγκοσμίως, επηρεάζοντας μετρήσιμα τη σωματική και ψυχική υγεία, την παραγωγικότητα και την κοινωνική συνοχή.
Η μοναξιά ως επιδημία του 21ου αιώνα
Η μοναξιά
η μοναξιά μας λέω. Για τη δική μας λέω
είναι τσεκούρι στα χέρια μας
που πάνω από τα κεφάλια σας γυρίζει γυρίζει, γυρίζει, γυρίζει.
(Κατερίνα Γώγου)
Η επιστήμη πλέον τεκμηριώνει ότι η μοναξιά είναι το νέο «κάπνισμα» της εποχής μας. Μελέτες δείχνουν ότι αυξάνει τον κίνδυνο καρδιοπαθειών, Αλτσχάιμερ, καρκίνου και πρόωρου θανάτου έως και 26%, προκαλώντας στο σώμα τις ίδιες βιολογικές αντιδράσεις με τη χρόνια φλεγμονή. Οι κοινωνικά απομονωμένοι άνθρωποι εμφανίζουν υπερδραστήρια γονίδια φλεγμονής, χαμηλότερη ανοσολογική άμυνα και είναι πιο επιρρεπείς στην κατάθλιψη.
Η Παγκόσμια Συνέλευση Υγείας ενέκρινε το 2025 ψήφισμα που αναγνωρίζει την «κοινωνική σύνδεση» ως παράγοντα υψίστης σημασίας για την παγκόσμια υγεία. Το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ιαπωνία δημιούργησαν Υπουργεία Μοναξιάς, ενώ πολλές ευρωπαϊκές χώρες (Γερμανία, Ισπανία, Ολλανδία, Δανία) έχουν θεσπίσει εθνικές στρατηγικές για την καταπολέμησή της.
Η αιτία δεν είναι μόνο ψυχολογική: είναι και οικονομική, πολιτισμική και τεχνολογική. Η ψηφιοποίηση της ζωής, η απομακρυσμένη εργασία, η αστικοποίηση και η γήρανση του πληθυσμού δημιουργούν συνθήκες απομόνωσης ακόμη και σε φαινομενικά «συνδεδεμένες» κοινωνίες.
Ελλάδα: οι δεσμοί που αντέχουν, αλλά στενεύουν και φέρνουν μοναξιά
Σύμφωνα με την έκθεση του ΟΟΣΑ «Social Connections and Loneliness» (2025), η Ελλάδα εμφανίζει ισχυρούς αλλά περιορισμένους κοινωνικούς δεσμούς. Οι οικογένειες παραμένουν πηγή στήριξης, αλλά η εξωοικογενειακή κοινωνικότητα μειώνεται δραματικά.
Μόλις 4 στους 10 Έλληνες συναντούν φίλους ή συγγενείς καθημερινά (κάτω από τον μέσο όρο ΟΟΣΑ – 6 στους 10).
Το 8–9% δηλώνει ότι νιώθει μόνιμη μοναξιά (έναντι 6% του μέσου όρου).
Οι άνεργοι και τα άτομα με χαμηλό εισόδημα είναι διπλάσιες φορές πιο πιθανό να βιώνουν απομόνωση.
Το 11% των ηλικιωμένων δεν συναντά ποτέ φίλους μέσα σε έναν χρόνο.
Το 85% δηλώνει ότι έχει κάποιον να στηριχθεί σε ώρα ανάγκης – αλλά βρίσκεται κάτω από το 90% του μέσου όρου ΟΟΣΑ.
Η πανδημία επιδείνωσε την κατάσταση: οι Έλληνες νιώθουν λιγότερο υποστηριζόμενοι, ενώ οι νεότερες γενιές αναφέρουν αυξημένα συναισθήματα αποξένωσης. Η οικονομική επισφάλεια, οι χαμηλοί μισθοί, το υψηλό κόστος ζωής και η εργασιακή εξάντληση αποδεικνύονται παράγοντες-κλειδιά της απομόνωσης.
Ο εγκέφαλος «πονά» από τη μοναξιά
Και τότε δίνομαι στο έγκλημα της μοναξιάς,
που χρόνια τώρα μέσα μου το ετοιμάζω,
και πια δεν έχει ουράνιο φεγγοβόλημα,
δεν έχει πια παιδικές χορωδίες,
μονάχα μια προσπάθεια για σπασμούς,
νυχτερινά χαρτονομίσματα τσαλακωμένα.
(Ντίνος Χριστιανόπουλος, Το έγκλημα της μοναξιάς, Ξένα γόνατα,1994)
Σε μοριακό επίπεδο, η μοναξιά μεταβάλλει το ανθρώπινο γονιδίωμα. Οι ερευνητές του Πανεπιστημίου Brigham Young της Georgia κατέδειξαν ότι η κοινωνική απομόνωση ενεργοποιεί τα ίδια κυτταρικά μονοπάτια που προκαλούν οξειδωτικό στρες και χρόνια φλεγμονή.
Ο ψυχολόγος Steve Cole διαπίστωσε ότι τα μονοκύτταρα των μοναχικών ανθρώπων είναι πιο «ανώριμα» και φλεγμονώδη, προκαλώντας αλυσιδωτές βλάβες στο ανοσοποιητικό. Ο πόνος της μοναξιάς λειτουργεί σαν βιολογικό σήμα κινδύνου – όπως η πείνα ή η δίψα.
Μας ωθεί να αναζητήσουμε σύνδεση, όμως σε έναν κόσμο διαρκούς άγχους, αυτός ο μηχανισμός έχει διαστραφεί: πολλοί απομονώνονται ακόμη περισσότερο για να προστατευτούν, εγκλωβιζόμενοι σε έναν φαύλο κύκλο.
Όταν η μοναξιά γίνεται επιχείρηση
Η μοναξιά είναι μια στενή παραλία με σβησμένα φανάρια,
η ατελεύτητη σιωπή, η αφώτιστη-μια παγίδα.
Η μοναξιά είναι ο άνθρωπος. Ερημικός,ακατανόητος,
ανερμήνευτος, καθώς ο θεός.
(Ο. Μ. Παναγιωτόπουλος, Μοναξιά)
Στον αντίποδα της κρίσης, αναδύεται μια νέα βιομηχανία πλουτισμού: η «loneliness economy». Οι εταιρείες πουλούν συντροφιά, αλληλεπίδραση και «κοινωνικότητα» σε συσκευασία app ή συνδρομής. Από τα bots φιλίας τεχνητής νοημοσύνης μέχρι τα «φιλικά» ρομπότ ηλικιωμένων, όλα υπόσχονται να απαλύνουν το κενό — με το αζημίωτο.
Η αγορά εικονικών συντρόφων ΑΙ αναμένεται να αγγίξει τα 140,7 δισ. δολάρια έως το 2030 (Grand View Research).
Οι εφαρμογές γνωριμιών υπολογίζεται να φτάσουν τα 17,2 δισ. δολάρια την ίδια χρονιά.
Η παγκόσμια αγορά κατοικίδιων εκτινάσσεται στα 427 δισ. δολάρια ως το 2032.
Ολόκληρες επιχειρήσεις δημιουργούν «φίλους προς ενοικίαση», online κοινότητες και ψυχολογικά avatars που ακούν και απαντούν.
Ο οικονομολόγος John Lanerborg εκτιμά ότι η συνολική αξία της «βιομηχανίας απομόνωσης» θα ξεπεράσει τα 500 δισ. δολάρια έως το 2030, «ανάλογα με την πρόοδο της τεχνητής νοημοσύνης».
Από το σαλόνι σου, μια νέα οικονομία γεννιέται
Ξυπνάω τις νύχτες ανήσυχος για κάποιαν απόχρωση του μωβ,
ποτέ όμως για το τι μπορεί να γίνεται στα εμπορεία της Αγοράς.
Αλήθεια, δεν έχω ιδέαν. Ακούω πως έχουν πάντα μεγάλη πέραση
τα δάκρυα και οι αναστεναγμοί (τ’ αντίγραφα, όχι τα πρωτότυπα)
όπως και οι διακυμάνσεις του δολαρίου, ο πληθωρισμός,
οι συναλλαγές των κομμάτων — αλίμονο. Μ’ έφαγε,
όπως τις καρένες των καϊκιών ο αρμόβουρκος, η μοναξιά. Και τα χρόνια περνούν.
(Οδυσσέας Ελύτης, Ιδιωτική Οδός)
Μετά την πανδημία, οι κοινωνικές συμπεριφορές άλλαξαν ριζικά. Ο Economist μιλά πλέον για την «οικονομία της μοναξιάς»: μια καταναλωτική τάση όπου οι άνθρωποι βγαίνουν, ταξιδεύουν και διασκεδάζουν μόνοι.
Οι κρατήσεις solo ταξιδιών στην Airbnb αυξήθηκαν κατά 80% σε έναν χρόνο.
Πάνω από ένας στους τέσσερις Αμερικανούς τρώει όλα τα γεύματά του μόνος.
Οι εταιρείες πολυτελείας καταγράφουν άνοδο 8% στα έσοδά τους, καθώς η μοναχική κατανάλωση στρέφεται σε «premium εμπειρίες» για τον εαυτό.
Η απομόνωση άλλαξε ακόμη και τον τρόπο που ξοδεύουμε: λιγότερες κοινωνικές εξόδους, περισσότερες εσωστρεφείς αγορές, εξατομικευμένες υπηρεσίες και προϊόντα «για ένα άτομο».
Από το «έξω» περάσαμε στο «μαζί μου» -και αυτό έγινε χρυσή ευκαιρία για τα brands.
Και στην Ελλάδα;
Και τώρα ο κήπος και το σπίτι που αντηχούσανε
Απ’ της φωνούλας της την αρμονία
Εσώπασαν τρομαχτικά!
Πριν φύγει ήμουνα ολόχαρος και τώρα
Έμεινα μόνος και μόνος…
(Ερρίκος Ίψεν, Μοναξιά)
Η ελληνική αγορά ακολουθεί. Η αύξηση των μονοπρόσωπων νοικοκυριών, η εργασία εξ αποστάσεως, η ψηφιακή συντροφικότητα και η ζήτηση για υπηρεσίες ψυχικής υγείας διαμορφώνουν νέο πεδίο κατανάλωσης.
Οι εταιρείες wellness, οι πλατφόρμες self-care και οι υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης online έχουν εκτιναχθεί, ενώ τα pet shops, οι dating apps και τα solo ταξιδιωτικά πακέτα πολλαπλασιάζονται. Παράλληλα, η Ελλάδα ανήκει στο top 5 των ευρωπαϊκών χωρών με ταχύτερη αύξηση ατομικής διαβίωσης μετά το 2020.
Ο κοινωνικός αντίλογος: Πολιτικές και πρόληψη
Δώδεκα και μισή. Γρήγορα πέρασεν η ώρα
απ’ τες εννιά που άναψα την λάμπα,
και κάθησα εδώ. Καθόμουν χωρίς να διαβάζω,
και χωρίς να μιλώ. Με ποιόνα να μιλήσω
κατάμονος μέσα στο σπίτι αυτό.
Το είδωλον του νέου σώματός μου,
απ’ τες εννιά που άναψα την λάμπα,
ήλθε και με ηύρε και με θύμησε
κλειστές κάμαρες αρωματισμένες,
και περασμένην ηδονή – τι τολμηρή ηδονή!
Κ’ επίσης μ’ έφερε στα μάτια εμπρός,
δρόμους που τώρα έγιναν αγνώριστοι,
κέντρα γεμάτα κίνησι που τέλεψαν,
και θέατρα και καφενεία που ήσαν μια φορά.
(Κωνσταντίνος Καβάφης, Απ’ τες εννιά)
Ο ΟΟΣΑ προειδοποιεί ότι η αποσύνδεση δεν είναι ατομική ευθύνη, αλλά δομικό πρόβλημα πολιτικής. Η απουσία κοινωνικών υποδομών, οι ανισότητες και η εργασιακή ανασφάλεια ενισχύουν τη μοναξιά.
Οι πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ και τον ΠΟΥ, είναι:
Δημιουργία δημόσιων χώρων κοινωνικοποίησης (πάρκα, βιβλιοθήκες, κοινότητες).
Προγράμματα «community building» για ηλικιωμένους και νέους.
Ψηφιακοί χώροι με ασφαλείς συνθήκες επικοινωνίας.
Τακτική μέτρηση των δεικτών κοινωνικής συνδεσιμότητας ανά χώρα.
Στην Ελλάδα, η ενίσχυση της τοπικής κοινωνικής ζωής, η υποστήριξη της νεολαίας με πολιτικές εργασίας και η δημιουργία δομών αλληλεγγύης είναι τα μόνα αντίβαρα σε μια αποξενωμένη πραγματικότητα.
Υπάρχει και «ωφέλιμη μοναξιά»;
Ναι, δεν είναι η μοναξιά μόνο δηλητήριο… Η μοναξιά από επιλογή, όταν συνοδεύεται από αυτογνωσία και συναισθηματική σταθερότητα, μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά – να ενισχύσει τη δημιουργικότητα, τη συγκέντρωση, την εσωτερική επαφή.
Όμως η αναγκαστική μοναξιά είναι μια σιωπηλή πανδημία: φθείρει το σώμα, διαλύει την κοινωνία και αποφέρει κέρδη σε λίγους. Η μοναξιά είναι το πιο ακριβοπληρωμένο συναίσθημα του 21ου αιώνα. Η «βιομηχανία της απομόνωσης» υπόσχεται υποκατάστατα συντροφιάς και πουλάει λύσεις για ένα πρόβλημα που, ειρωνικά, η ίδια συντηρεί.
Αν δεν ξαναχτίσουμε κοινότητες, αν δεν ενισχύσουμε τις πολιτικές της συνδεσιμότητας, η επόμενη μεγάλη κρίση δεν θα είναι οικονομική – θα είναι συναισθηματική.
«(Είναι εδώ; Είναι εκεί; Έφυγε; Θα’ ρθει; Πού είναι; Η τελευταία;)
Α! Το δάσος πέρα. Ένα τραπεζάκι κάτω από τ’ απόμερο πεύκο. Και η νύχτα που ερχόταν σιγά σιγά για να μην τη νιώσουμε. Η βοή του βραδινού ανέμου στα κλαδιά. Τα λόγια που έλειπαν. Τα χέρια ωχρά. Τα μάτια και τ’ αστέρια. Μεσάνυχτα. Τίποτε απ’ όλα δεν είχε ειπωθεί.
(Ψέματα; Ψέματα; Παιχνίδι φιλαρέσκειας; Περιέργεια; Εγωισμός;)
Κι άλλοτε η θάλασσα. Τα πλοία που έφευγαν στον ορίζοντα παίρνοντας τα όνειρά μας. Ο φλοίσβος με τις υποσχέσεις του. Εκεί πάνω στο βράχο τ’ άφθονα και ανεξήγητα δάκρυα. Η μοναξιά στο απέραντο. Τα φιλιά. Η ψυχή…
(Τίποτε; Τίποτε; Παιδικότητες; Ρομαντισμός; Αυταπάτη;)».
(Κώστας Καρυωτάκης, Η τελευταία)
Πηγές:
-Social Connections and Loneliness in OECD Countries, © OECD 2025
-Grand View Research
-economist (https://www.economist.com/leaders/2025/11/06/the-rise-of-singlehood-is-reshaping-the-world)
